Cieszyn: 107. rocznica powołania Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego – obchody i program uroczystości
Rada Narodowa dla Księstwa Cieszyńskiego powstała jako wyraz dążeń większości polskojęzycznych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego do przyłączenia regionu do odradzającej się Rzeczypospolitej. Jej powołanie i działalność w końcu 1918 roku zdeterminowały późniejszy spór polsko‑czeski, który zakończył się arbitralnym podziałem 28 lipca 1920 r.
Najważniejsze informacje:
- Rada Narodowa powołana została 19 października 1918 r. jako reprezentacja polskich stronnictw na Śląsku Cieszyńskim.
- Porozumienie z 5 listopada pozostawiło po stronie polskiej 77,3% terytorium regionu, a po stronie czeskiej 22,7%.
- Siłowa aneksja części terytorium nastąpiła przez przekroczenie linii granicznej przez armię czechosłowacką 23 stycznia 1919 r..
Narodziny lokalnej świadomości i wejście na scenę polityczną
Proces formowania się nowoczesnej świadomości narodowej na Śląsku Cieszyńskim miał swoje korzenie już w XIX wieku. Jak podkreśla Krzysztof Szelong z Książnicy Cieszyńskiej, cieszyńscy Polacy przyjęli ideały walki o niepodległość i aktywnie włączyli się w tworzenie struktur polskich;chętnie zgłaszali się także do Legionów Józefa Piłsudskiego. To doświadczenie przygotowało grunt pod konsekwentne dążenia do powrotu regionu do Macierzy.
„Naszej ziemi śląskiej przez ludność polską zamieszkałej nikomu nie odstępujemy…”
Powołanie Rady i jej pierwsze kroki
19 października 1918 r. powołano Radę Narodową dla Księstwa Cieszyńskiego jako reprezentację wszystkich polskich stronnictw na Śląsku Cieszyńskim. Rezolucja przygotowawcza głosiła: „[…] jako Polacy, zamieszkujący kraj polski, uznajemy bezwarunkowo przynależność naszą i kraju naszego do całej, zjednoczonej i niepodległej Polski […]”.
W poparciu społeczności manifestowały się wielotysięczne wiece, z największym wiecem w Cieszynie 27 października, oraz złożeniem przysięgi 80 przełożonych gmin 30 października. W nocy z 31 października na 1 listopada przeprowadzono Zorganizowany przewrót wojskowy w porozumieniu z Radą, a następnie zawarto porozumienie ze stroną czeską 2 i 5 listopada o tymczasowym rozgraniczeniu.
Umowa, liczby i administracyjne wyzwania
Porozumienie z 5 listopada przyznawało stronie polskiej znaczącą część regionu. Konkretne liczby mówią same za siebie:
| Strona | Udział terytorialny | Skład językowy ludności (główne grupy) |
|---|---|---|
| Polska | 77,3% | 73% polskojęzycznych, 22% niemieckojęzycznych, 5% czeskojęzycznych |
| Czeska | 22,7% | 70% czeskojęzycznych, 20% niemieckojęzycznych, 10% polskojęzycznych |
Po stronie Rady stanęło zadanie zorganizowania administracji, zapewnienia porządku i aprowizacji dla wyniszczonej wojną ludności. Równocześnie Rada musiała prowadzić wielowymiarowy spór z władzami czechosłowackimi, które – jak opisywał w pamiętnikach Ferdinand Pelc – dążyły do przejęcia pozostałej części Śląska Cieszyńskiego również drogą aneksji zbrojnej.
Konfrontacja, plebiscyt i międzynarodowe rozstrzygnięcie
Działania dyplomatyczne nie wystarczyły. Dnia 23 stycznia 1919 r. oddziały armii czechosłowackiej przekroczyły tymczasową linię graniczną i anektowały część obszaru pozostającego pod kontrolą Rady Narodowej. Sprawa trafiła następnie pod obrady Konferencji Pokojowej w Paryżu, co umiędzynarodowiło konflikt.
Rada, pozbawiona formalnej władzy przez powołaną przez mocarstwa Koalicyjną Międzysojuszniczą Komisję Plebiscytową, nadal dysponowała jednak realnym mandatem społecznym. Organizowała wielotysięczne wiece, strajki i bojkoty przygotowań do plebiscytu, co miało wpływ na narrację dyplomatyczną nawet poza regionem.
Ocena dorobku i dziedzictwo
Podział Śląska Cieszyńskiego 28 lipca 1920 r. był polityczną porażką większości polskiej w regionie i fiaskiem celów Rady. Mimo to obiektywna ocena dorobku Rady Narodowej jest daleka od negatywnej. Działali w ekstremalnie trudnych warunkach: osamotnieni, bez należytego wsparcia władz centralnych i bez doświadczenia administracyjnego oraz dyplomatycznego. Mimo to, jak wskazuje analiza Krzysztofa Szelonga, Rada wypełniła powierzone zadania w sposób optymalny, kierując się dobrem wspólnym i zasadami demokracji.
Aktywność Rady pozostawiła trwały przykład ponadpartyjnej współpracy lokalnych elit politycznych, którą autor uważa za wzór uczestniczenia w życiu publicznym także dla współczesnych pokoleń.
Komentarze (0)