Dąbrowa Górnicza: 110-lecie nadania praw miejskich — program i wydarzenia

Miasto u progu niepodległości

Wojna przyniosła dramat i nadzieję równocześnie. Po okresie rosyjskiej administracji, w styczniu 1915 r. Dąbrowa znalazła się pod okupacją austriacką, co wiązało się z pogorszeniem warunków życia, ale też z rosnącą nadzieją na zmianę. W tym klimacie aż 3 tysiące mieszkańców regionu wstąpiło do Legionów Polskich.

Na mocy rozporządzenia arcyksięcia Fryderyka Habsburga, w dniu 18 sierpnia 1916 r. licząca około 30 tysięcy mieszkańców Dąbrowa Górnicza po raz pierwszy oficjalnie stała się miastem. Wówczas w skład administracyjny weszły też tereny dzisiejszych dzielnic Będzina: Ksawera, Warpie i Koszelew.

Przemysł, szkolnictwo, życie społeczne

Dąbrowa weszła w niepodległą Polskę jako ważny ośrodek przemysłowy. Już pod koniec XIX wieku ukształtowało się szkolnictwo średnie i zawodowe na czele ze Szkołą Górniczą, przemianowaną w 1919 r. na Państwową Szkołę Górniczą i Hutniczą. Szkolnictwo żeńskie rozwijały pedagogicznie Emilia Zawidzka i Emilia Łabudzińska, a Seminarium Nauczycielskie im. Romualda Traugutta stało się kuźnią kadr.

W mieście działały duże zakłady: kopalnia Paryż, Huta Bankowa oraz Fabryka Wyrobów Drucianych Braci Klein, która była częścią lokalnej elity żydowskiej społeczności. Okres międzywojenny przyniósł rozbudowę infrastruktury: pierwszą linię tramwajową, osiedla Staszic i Legionowo oraz otwarcie parku Zielona. W 1928 r. zrealizowano miejskie wodociągi i oddano do użytku Dom Ludowy przy ul. 3 Maja.

Łatka okupacji i powojenne przekształcenia

Druga wojna światowa to czas represji. Niemieccy okupanci adaptowali budynki pod swoje potrzeby, a wielu mieszkańców, w tym Zygmunt Cieplak, trafiło do obozów koncentracyjnych. Losy tego okresu prezentuje wystawa „Zagłębie Dąbrowskie w okowach totalitaryzmów” na terenie muzealnego Parku Militarnego.

Po wojnie część fabryk upaństwowiono: Fabryka Braci Klein przekształciła się w Zakłady Wyrobów Metalowych, a biurowce Towarzystwa Górniczego Flora zagospodarowano pod zakłady naprawy maszyn DAMEL. Eksploatacja piasku i zaprzestanie wydobycia w rejonie Pogorii I związane z pracami górniczymi doprowadziły do powstania Pojezierza Dąbrowskiego — zbiorników wodnych wypełniających wyrobiska już od 1943 r.

Budowa osiedli i industrialny boom

Budowa Huty Katowice i towarzyszące jej inwestycje zmieniły miasto w okresie PRL. Pierwszy wytop surówki w hucie był efektem kilkuletnich wysiłków dziesiątek tysięcy budowniczych. W latach 70. i 80. powstały duże osiedla: Morcinka, Kasprzaka, Łęknice, Sikorskiego, Młodych Hutników oraz Mydlice Północne i Południowe. W 1975 r. nastąpiło włączenie Strzemieszyc, co spowodowało, że liczba mieszkańców podwoiła się.

W dekadzie lat 80. ukształtowały się charakterystyczne osiedla wysokich bloków, potocznie nazywane Broadway i Manhattan. Funkcjonowały wówczas ważne placówki edukacyjne, m.in. Techniczne Zakłady Naukowe i Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych.

Przekształcenia po transformacji i współczesne aspiracje

Likwidacja kopalni Paryż w latach 1995–1996 wpisywała się w ogólny trend transformacji gospodarczej. W 1996 r. uruchomiono w Strzemieszycach fabrykę spółki Saint‑Gobain zajmującą się szkłem budowlanym, meblarskim i samochodowym.

Do współczesnego dorobku miasta należą m.in. budynki Urzędu Miasta i Hala Widowiskowo‑Sportowa „Centrum” im. Zygmunta Cybulskiego, Centrum Handlowe Pogoria, aquapark Nemo z kinem „Helios” i krytym basenem oraz nowoczesna siedziba filii Miejskiej Biblioteki Publicznej w Strzemieszycach Wielkich. Rewitalizacja terenu fabryki Defum umożliwia projekt Fabryki Pełnej Życia, a odnowiony dworzec im. Michała Spisaka pokazuje, że miasto łączy nowoczesność z pamięcią o przeszłości.

Co dalej przed jubileuszem?

Rok 2026 r. ma być czasem świętowania 110. rocznicy nadania praw miejskich. To okazja do przypomnienia historii — od trudnych doświadczeń zaborów i okupacji, przez rozwój przemysłu i edukacji, aż po współczesne inwestycje rewitalizacyjne. Jak pisze Mateusz Siembab z Muzeum Miejskiego „Sztygarka”, ta historia to suma konkretnych faktów i przemian, które ukształtowały Dąbrowę Górniczą, czyniąc ją miastem o silnej tożsamości przemysłowej i aspiracjach nowoczesnego ośrodka miejskiego.