Dąbrowa Górnicza: Pogoria — jeziora i atrakcje, które warto odwiedzić

Pogorie: z piaskowni do akwenów miejskich

Na terenie Pojezierza Dąbrowskiego powstały zbiorniki wskutek działalności kopalń piasku, które obsługiwały górnictwo węgla kamiennego. Proces powstawania zbiorników był stopniowy. Wyrobiska piasku, nie zawsze od razu planowane jako jeziora, przez lata przekształcały się pod wpływem działań hydrotechnicznych, odkładów ziemnych i wód podziemnych.

Pogoria I — żeglarska kolebka i ochrona torfowisk

Pogoria I ma swoje początki w piaskowni „Gołonóg” uruchomionej przez Towarzystwo Francusko-Włoskie w 1922 r. W literaturze pojawiają się różne daty końca wydobycia i zalania; najczęściej wymienia się rok 1943, a z przekazów ustnych – rok 1945. Zbiornik zajmuje 60 ha i osiąga maksymalną głębokość 8,5 m.

Od lat Pogoria I pełni funkcję rekreacyjną. Na zachodnim brzegu powstały ośrodki wypoczynkowe i enklawy żeglarskie. W 1980 r. w Gdańsku ochrzcono barkentynę nazwaną „Pogoria”, a nazwa ta przetrwała też w legendzie kolejowej — pociąg „Pogoria” został ochrzczony 28 maja 1989 r.. Na wschodnim brzegu zbiornika w 1996 r. ustanowiono użytek ekologiczny Młaki nad Pogorią, chroniący roślinność torfowiska źródliskowego.

Pogoria II — rezerwat ptaków po zasypanej odkrywce

Pogoria II wywodzi się z kopalni „Gołonóg II”, która zaczęła pracę w 1935 r., a wydobycie zakończono w 1955 r. Początkowo wyrobisko miało aż 94 ha i do około 15 m głębokości. Część terenu zasypano masami ziemnymi przez ponad 20 lat, jednak pozostające zagłębienie postanowiono zamienić w zbiornik.

Zalewanie prowadzono w latach 1978-80, a efekt to zbiornik o powierzchni 24 ha i średniej głębokości 1,8 m. Ze względu na występowanie rzadkich gatunków ptaków wodno‑błotnych zbiornik objęto ochroną w formie użytku ekologicznego uchwałą Rady Miasta w 2002 r.

Pogoria III — rekreacja i zaopatrzenie w wodę

Pogoria III powstała po eksploatacji piasku w „Gołonóg III”, która trwała od 1962 do 1972 r. Wydobyto stąd około 29 mln m³ piasku. Odkrywkę zaczęto napełniać wodą w 1973 r.; Przedsiębiorstwo Materiałów Podsadzkowych Przemysłu Węglowego przekazało zbiornik do użytkowania w czerwcu 1974 r., a całkowite wypełnienie nastąpiło w 1975 r.

Zbiornik ma 207 ha i maksymalną głębokość 15,5 m. Od początku planowano rekreacyjny charakter akwenu. Dziś Pogoria III służy sportom wodnym, wędkarstwu i płetwonurkowaniu. W północno‑wschodnim narożu znajdują się urządzenia do poboru dużej ilości wody, która zasilała m.in. Hutę Katowice.

Kuźnica Warężyńska (Pogoria IV) — największy z akwenów

Kopalnia piasku „Kuźnica Warężyńska” rozpoczęła wydobycie w 1967 r. Prace rekultywacyjne w celu utworzenia zbiornika prowadzono w latach 2002-05, a napełnianie zaczęto w marcu 2002 poprzez stopniowe wyłączanie pomp i przerzuty wód z Czarnej Przemszy. Uroczyste przekazanie do próbnego piętrzenia odbyło się 25 sierpnia 2005, a całkowite wypełnienie nastąpiło w listopadzie 2006.

Zbiornik znany jako Pogoria IV ma imponujące 560 ha (z czego 437 ha leży w granicach Dąbrowy Górniczej) i maksymalną głębokość 23 m. Pełni przede wszystkim funkcję przeciwpowodziową — może przejmować fale wezbraniowe z Czarnej Przemszy i przekazywać część wody do Pogorii III. Na wschodnich brzegach ukształtowały się zbiorowiska objęte ochroną siedliskową Natura 2000. W dnie akwenu zachowały się zasoby piasku, a koncesja na wydobycie jest ważna do 2030 r.

Porównanie zbiorników

Co dalej z Pogoriami?

Pogorie to przykład, jak postindustrialne tereny można przekształcić w przestrzeń przyrodniczo‑rekreacyjną. Niektóre zbiorniki służą dziś głównie rekreacji, inne — ochronie przyrody lub gospodarce wodnej. Jak wynika z materiałów źródłowych, nadal istnieją zasoby i koncesje związane z wydobyciem piasku, jednak kwestie społeczne i przyrodnicze ograniczają ich realne wykorzystanie.

Osoby posiadające dokumenty lub fotografie dotyczące kopalń piasku i zbiorników Pogoria proszone są o kontakt z Muzeum Miejskim „Sztygarka”.