Dąbrowa Górnicza: Światełko w kopalni — wznowiono prace, górnicy bezpieczni
Motywem tegorocznej Barbórki Rodzinnej jest lampa górnicza — osobisty towarzysz górnika. Od neolitycznych kaganków po nowoczesne źródła LED historia tych urządzeń pokazuje, jak zmieniały się technologia i bezpieczeństwo pracy pod ziemią.
Najważniejsze informacje:
- W 1862 r. Friedrich Wöhler otrzymał węglik wapnia (karbid), a lampa karbidowa dawała do 10 razy więcej światła niż lampy olejowe.
- Typowa porcja karbidu 200 g wystarczała górnikowi na jedną zmianę; lampy bezpieczeństwa pozwalały wykrywać metan w zakresie 0,5–5%.
- Współczesne lampy używają diod LED i akumulatorów o masie poniżej 1 kg; eksponaty można zobaczyć w Muzeum Miejskim „Sztygarka”.
Od ognia i oleju do rewolucji karbidowej
Światło towarzyszyło górnikom od najdawniejszych czasów. Najstarsza znaleziona lampa olejowa pochodzi sprzed 12 tys. lat, a w polskich kopalniach krzemienia używano łuczywa już około 2000 lat p.n.e.. Przez wieki paliwem były tłuszcze roślinne lub zwierzęce, a knotami służyły włókna roślinne albo sierść.
Jak pisał Hieronim Łabęcki w podręczniku „Górnictwo w Polsce opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego” z 1841 r.: „Do przyświecania robotom służyć mogą wióry, łuczywa, pochodnie, lecz zwykle używa się świec, oleju albo łoju w lampce”. Ten tradycyjny system zastąpiła rewolucja z 1862 r., gdy Friedrich Wöhler otrzymał węglik wapnia — podstawę lampy karbidowej.
Lampa karbidowa to prosta konstrukcja: zbiornik na karbid, nad nim zbiornik na wodę. Woda kapiąc rozkłada karbid i wydziela palny acetylen. Płomień karbidówki dawał nawet do 10 razy więcej światła niż dotychczasowe lampy olejowe, a 200 g karbidu wystarczało na jedną zmianę. W międzywojennej Polsce jednym z głównych producentów karbidu były Zakłady Azotowe w Chorzowie, a wapno niezbędne do wypału karbidu pochodziło między innymi ze Strzemieszyc.
Lampa bezpieczeństwa — symbol i narzędzie ostrzegawcze
Obok karbidówek rozwijały się lampy bezpieczeństwa. Pierwszą olejową lampę bezpieczeństwa skonstruował Hemphrey Davy w 1815 r.. W 1882 r. Carl Wolf zaprojektował lampę benzynową produkowaną przez firmę Frimann & Wolf, która stała się standardem w kopalniach węgla.
Lampa bezpieczeństwa miała szklany cylinder z płomieniem oraz siatkowy kosz zapobiegający wydostaniu się ognia poza obudowę. Jej konstrukcja służyła nie tylko oświetleniu, ale i ocenie atmosfery: wydłużanie płomienia wskazywało na obecność metanu. Na tej podstawie można było oszacować zawartość metanu w powietrzu w zakresie 0,5–5%. Z kolei zmniejszanie się płomienia ostrzegało przed spadkiem tlenu i ryzykiem uduszenia.
Paradoksalnie jednak stosowanie lamp karbidowych i niektórych lamp bezpieczeństwa przyczyniło się do wybuchów metanu, co było jednym z powodów przejścia na oświetlenie elektryczne w kopalniach metanowych w latach 60. XX w.
Od ciężkiej „bomby” do lekkich LED-ów
Pierwsze lampy elektryczne pojawiły się pod koniec XIX w., lecz masowa produkcja akumulatorowych lamp z żarówką ruszyła od lata 20. XX w. w zakładach Frimann & Wolf. Te lampy, nazywane przez górników „bomba”, ważyły około 5 kg, ale pozwalały świecić nieprzerwanie przez 15 godzin.
W Polsce produkcję elektrycznych lamp nahełmnych rozpoczęto w zakładach FASER w Tarnowskich Górach w 1957 r.. Ich sztandarowym modelem była lampa typu Rc-12, która długo była podstawowym wyposażeniem kopalń.
Dziś źródłem światła są najczęściej diody LED. Dają dużo światła przy niskim poborze energii, co pozwala na akumulatory o masie poniżej 1 kg. To znacząca zmiana względem dawnych rozwiązań.
Gdzie zobaczyć wszystkie typy lamp
Wszystkie opisane rodzaje lamp górniczych są eksponowane w Muzeum Miejskim „Sztygarka” w Dąbrowie Górniczej. Podczas Barbórki Rodzinnej uczestnicy konkursu plastycznego zaprezentują swoje interpretacje lampy górniczej — prezentacje odbędą się 4 grudnia. Tekst bazuje na materiale opublikowanym przez Zbigniewa Mirkowskiego w listopadowym numerze „Przeglądu Dąbrowskiego”.
Komentarze (0)