Historia górnictwa na Śląsku: Od średniowiecznych kopalń srebra po przemysłową potęgę węglową

Początki górnictwa w średniowieczu

Jak wykazują najnowsze badania naukowe, kopaliny na Górnym Śląsku pozyskiwano już 12 tysięcy lat temu. Jednak udokumentowana historia górnictwa w regionie rozpoczęła się znacznie później. W IX wieku pierwsi górnicy rozpoczęli wydobycie srebra i ołowiu w okolicach Bytomia, Tarnowskich Gór i Toszka, jak podaje Instytut Korfantego.

Rozwój górnictwa kruszcowego przyciągnął uwagę władców, którzy wprowadzili specjalne regulacje prawne. Już w XIII stuleciu stosowano na Górnym Śląsku specjalne prawo górnicze „Iglauer Bergrecht”, zaszczepione z Czech. Około 1300 roku król Wacław narzucił górnośląskiemu górnictwu czeską „Ustawę Górniczą”, znaną jako „Kuttenberger Bergordnung”.

Pierwsze wzmianki o węglu kamiennym

Najstarsze wzmianki o górnictwie węglowym na Dolnym Śląsku pochodzą już z 1336 roku za czasów Bolka II, księcia świdnickiego. Na Górnym Śląsku w XIV wieku nastąpił przełomowy moment – odkryto bogate złoża węgla kamiennego, co miało fundamentalne znaczenie dla przyszłego rozwoju regionu.

Według źródeł historycznych, węgiel eksploatowano w regionie już w połowie XVI wieku. Jan Gierałtowski, właściciel Biskupic i Rudy, miał wykorzystywać ten surowiec w swojej kuźnicy. W tym okresie jednak węgiel nie miał jeszcze dużego znaczenia gospodarczego, gdyż pobliskie lasy dostarczały taniego i łatwo dostępnego materiału opałowego.

Rozwój przemysłowej eksploatacji węgla

Na skalę przemysłową rozpoczęto eksploatację węgla kamiennego dopiero w drugiej połowie XVIII wieku. Na Dolnym Śląsku nastąpiło to w 1743 roku, a na Górnym Śląsku w 1748 roku, kiedy powstały pierwsze kopalnie w okolicach Rudy i Murcek.

Kluczowym momentem był rok 1769, kiedy weszła w życie ustawa górnicza. Wówczas oficjalnie została otwarta kopalnia Brandenburg w Rudzie jako pierwsza na Górnym Śląsku, choć wzmianki o tamtejszym wydobyciu pochodzą już z 1751 roku. Właściciel Rudy, baron von Stechow, wspomniał wtedy, że zapasów węgla starczy jedynie na rok, maksymalnie półtora.

Jeszcze wcześniej funkcjonowała kopalnia w Murckach – dokumenty z 1740 roku potwierdzają, że gliwiccy kowale zakupili wozy węgla za 3 guldeny i 48 krajcarów. Kowale byli pierwszymi na Śląsku odbiorcami węgla kamiennego.

Pierwsza tragedia górnicza

Historia górnictwa śląskiego nie była pozbawiona tragedii. W 1755 roku wydarzyła się pierwsza katastrofa w kopalni węgla na Śląsku. Jak opisuje szczegółowo list barona Stechowa z 16 lipca 1755 roku, podczas prac wydobywczych doszło do wypadku, w którym zginęli górnicy. Kowal usłyszał słabe okrzyki dochodzące ze szybu i spostrzegł wydobywającą się „parę”. Gdy zawołał o pomoc, zbiegli się chłopi z sąsiednich domów. Dwóch z nich zdobyło się na odwagę i zeszło na dół, ale już nie wrócili.

Rozwój w okresie pruskim

W drugiej połowie XVIII wieku Górny Śląsk znalazł się w granicach państwa pruskiego. Region stał się kluczowym elementem rozbudowy potęgi państwowej opartej na przemyśle ciężkim. Władze pruskie wykazywały szczególne zainteresowanie surowcami mineralnymi, w tym węglem.

W 1790 roku potwierdzono istnienie bogatych złóż w okolicach Zabrza. Rok później, w 1791 roku, powstała najstarsza państwowa kopalnia Królewska, która dostarczała surowiec opałowy do hut. W kolejnych dekadach rozwijały się także inne obiekty przemysłowe.

Szczególną rolę odegrał hrabia Guido Henckel von Donnersmarck, który w 1855 roku założył w Zabrzu kopalnię węgla kamiennego nazwaną jego imieniem – „Guido”. Choć początkowo okazała się wysoce nierentowna, w latach 1885-1887 została sprzedana Skarbowi Pruskiemu i włączona jako pole południowe do kopalni Królowa Luiza.

Wiek XIX – okres intensywnej industrializacji

W XIX wieku górnictwo na Śląsku przeżywało okres intensywnego rozwoju, co było efektem postępującej industrializacji. Przed I wojną światową działały w regionie 63 kopalnie, zatrudniające 123 tysiące górników.

Rozwój górnictwa przyczynił się do wzrostu zamożności i rozkwitu miast, takich jak Gliwice czy Zabrze, które stawały się ważnymi ośrodkami rzemieślniczymi i handlowymi. W okresie renesansu kontynuowano rozwój górnictwa i przemysłu, wydobywano coraz więcej węgla kamiennego i rozpoczęto eksploatację rud metali.

Znaczenie historyczne i kulturowe

Górnictwo na Śląsku to nie tylko historia przemysłu, ale także fascynująca podróż w głąb śląskiego dziedzictwa górniczego, która ukazuje rozwój techniki i pracy pod ziemią, a także codzienne życie górników i ich niezwykłą kulturę, kształtowaną przez wieki w sercu regionu.

Tradycje górnicze zostały zachowane w licznych muzeach i obiektach zabytkowych, takich jak Muzeum Górnictwa Węglowego, które dokumentuje tę bogatą historię. Dziś, mimo zakończenia ery wielkiego przemysłu wydobywczego, górnictwo pozostaje nieodłączną częścią tożsamości Śląska i jego mieszkańców.

Historia górnictwa na Śląsku pokazuje, jak przez stulecia region ten ewoluował od średniowiecznego wydobycia kruszców po nowoczesny przemysł węglowy, który uczynił z niego jeden z najważniejszych ośrodków gospodarczych w tej części Europy.