Lew i jego rodzinka: jak Bytom uratował słynny pomnik

Kalide, pomysł i symbolika Lwa

W 1801 roku w Königshütte narodził się Theodor Erdmann Kalide. Wcześnie związał się z hutnictwem; w wieku 15 lat rozpoczął naukę w gliwickim gimnazjum, a w wieku 18 lat wyjechał do Berlina na Królewską Akademię Sztuk Pięknych. W 1824 roku zaprezentował dwa projekty lwów: Lwa Czuwającego i Śpiącego Lwa.

Lwy Kalidego szybko rozpowszechniły się na terenie Prus. Śpiący Lew pełnił różne funkcje symboliczne — od upamiętniania poległych po przypomnienie o przegranych konfliktach. Inspiracją stały się berlińskie lwy w zoo, które Kalide oglądał i które wpłynęły na charakter jego rzeźb.

Losy bytomskiego pomnika: od cokołu po powrót

Do Bytomia Śpiący Lew dotarł w 1873 roku i ustawiony został na wysokim cokole jako pomnik upamiętniający poległych w wojnie francusko‑pruskiej mieszkańców powiatu bytomskiego. W 1934 roku rzeźbę przeniesiono z Rynku na plac Akademicki z powodu budowy stacji benzynowej. W 1945 roku cokół został zniszczony, a figura trafiła do Parku Miejskiego (dziś park im. Franciszka Kachla).

W 1953 roku pomnik zniknął w niewyjaśnionych okolicznościach. Odnaleziono go dopiero w 2006 roku pod opieką warszawskiego zoo — zauważył go przypadkiem historyk Zdzisław Jedynak, wieloletni kierownik bytomskiego oddziału Archiwum Państwowego. Jak opisuje Agata Listoś‑Kostrzewa w „Balladzie o Śpiącym Lwie”, rozpoczęła się dwuletnia batalia biurokratyczna z Warszawą, w którą aktywnie zaangażowali się mieszkańcy Bytomia.

Stołeczne instytucje kwestionowały przynależność rzeźby do Bytomia, sugerując brak oficjalnych dowodów. Bytomianie zgromadzili jednak wiele przedwojennych fotografii. Z materiałami dowodowymi do Warszawy pojechał ówczesny prezydent Bytomia, Piotr Koj. W efekcie w Warszawie stanęła kopia odlana w Gliwicach, a oryginalny Lew powrócił do Bytomia jako depozyt i został odsłonięty na Rynku 4 października 2008 roku.

Rzeźba ustawiona została na niższym cokole i opatrzona tabliczką informacyjną. Niższa podstawa ułatwia kontakt z pomnikiem: można go bliżej oglądać i robić zdjęcia. Ma to jednak też wady — wspinające się dzieci, butelki na cokole czy pocieranie Lwa „na szczęście” — mimo że pierwotnie był to pomnik poległych.

Rodzeństwo Lwa: gdzie jeszcze stoją podobne rzeźby

Z uwagi na popularność projektu z XIX wieku, Śpiący Lew ma w regionie liczną „rodzinkę”. Najbliżsi krewni pojawiają się w Gliwicach: starszy Lew Śpiący odsłonięty w 1849 roku stał w dzisiejszym parku Chopina; po zaginieniu po 1945 roku jego kopia odsłonięta została w 2011 roku i stoi na skwerze Valenciennes. Obok Willi Caro znajdziemy z kolei Lwa Czuwającego, który do 1934 roku stał w okolicach Huty Gliwice.

W miejscowości Pokój w województwie opolskim stoi Śpiący Lew z 1863 roku, postawiony ku pamięci księcia Eugena Erdmanna von Württemberga. Podobny monument znajdziemy także w Legnicy, również na wysokim cokole i upamiętniający walczących w wojnie francusko‑pruskiej — choć brak tam czytelnych inskrypcji.

Jako ciekawostkę warto wymienić lwicę z Lucerny w Szwajcarii, wykutą w skale w 1821 roku. Powstała zanim Kalide zaprezentował swoje projekty i bywa traktowana jako inspiracja lub „przodek” późniejszych lwów z niemieckojęzycznego obszaru.

Informacje wykorzystane w artykule pochodzą z książki Agaty Listoś‑Kostrzewy „Ballada o Śpiącym Lwie”, z wpisów na blogu Opolanka z pasją oraz z tekstu Piotra Jeleśniańskiego, Anny Syskiej i Agnieszki Woźniakowskiej „Bytom–Warszawa. O lwach na dwa głosy”.