Rewitalizacja nie do wiary — spektakularne metamorfozy dawnych terenów przemysłowych

Strefa Kultury w Katowicach — od szybu do sceny

Na terenie dawnej kopalni Katowice (wcześniej Ferdynand) obok Spodka powstała dziś rozpoznawalna Strefa Kultury. To przestrzeń skupiająca Muzeum Śląskie, siedzibę Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia oraz Międzynarodowe Centrum Kongresowe. Miejsce to łączy pamięć przemysłową z nowoczesnymi funkcjami kulturalnymi.

Historia kopalni sięga roku 1823, kiedy uruchomiono zakład Ferdinand. Nazwy zmieniały się w latach: 1922 (Ferdynand), 1936 (Katowice). W latach 90. XX wieku nastąpił koniec wydobycia; wydobycie zakończono w 1999 roku. Rewitalizacja ruszyła w kolejnej dekadzie: budowa siedziby Muzeum Śląskiego rozpoczęła się w 2010, Międzynarodowego Centrum Kongresowego w 2011, a nowej siedziby NOSPR w 2012. Jako pierwsza otwarta została siedziba NOSPR w 2014, a w 2015 udostępniono Muzeum i MCK.

Park Gródek w Jaworznie — z kamieniołomu do „lokalnych Malediwów”

Dawny kamieniołom dolomitu po cementowni Szczakowa zamienił się w Arboretum Park Gródek. Park ma blisko 60 ha i tworzy mozaikę siedlisk: murawy, łąki, tereny podmokłe i lasy. Po wyłączeniu pomp teren został zalany wodą, pod którą znalazły się m.in. zatopione koparki.

Największą atrakcją są przejrzyste zbiorniki. Zbiornik Orka ma głębokość 18,5 m i zatopione dwie koparki oraz statek — to popularne miejsce dla nurków. Z kolei przez zbiornik Wydra prowadzi kręta ścieżka, która pozwala podziwiać okolicę z poziomu wody. Jak czytamy na stronie Urzędu Miejskiego w Jaworznie, teren mimo przemysłowego pochodzenia ma wysokie walory przyrodnicze — źródło: strona Urzędu Miejskiego w Jaworznie.

Sport Dolina w Bytomiu — zimowe stoki na dawnym kamieniołomie

Teren dawnej kopalni dolomitu Blachówka w Bytomiu został zagospodarowany jako miejsce rekreacji. Dziś funkcjonuje tam m.in. ośrodek Sport Dolina z trasami narciarskimi i wyciągiem. To przykład, jak przemysłowa rzeźba terenu może posłużyć aktywnościom sportowym.

Kopalnia działała od połowy XIX wieku. Po zamknięciu w latach 90. XX wieku zaplanowano rekultywację. Część terenów objęto ochroną — większa część dawnego kamieniołomu została włączona do rezerwatu Segiet w styczniu 2023 r., a opuszczone szyby i sztolnie chronią populacje dziesięciu gatunków nietoperzy.

Silesia City Center — galeria na pogórniczym terenie

Największa galeria handlowa w regionie powstała na terenie, gdzie przez ponad sto lat wydobywano węgiel. Kopalnię rozpoczęto budować w 1904 (Eminencja), a po przemianach nazewnictwa funkcjonowała później jako Gottwald. Po likwidacji działalności pogórniczej rozpoczęto budowę centrum handlowego.

Silesia City Center otwarto w 2005 roku. Po dawnych szybach pozostały m.in. wieża wyciągowa i budynek maszynowni szybu Jerzy — maszynownię zaadaptowano na kaplicę św. Barbary. Galeria po rozbudowie ma około 100 000 m² powierzchni, mieści około 370 lokali, a jej roczną odwiedzalność szacuje się na około 14 mln osób.

Fabryka Pełna Życia w Dąbrowie Górniczej — nowe centrum z zielonym rynkiem

Na terenie dawnej Dąbrowskiej Fabryki Obrabiarek Defum powstaje projekt Fabryka Pełna Życia. Zakłady zostały zlikwidowane w 2015, a w 2016 w poprzemysłowych budynkach rozpoczęła działalność inicjatywa rewitalizacyjna. Obecnie trwa pierwszy etap przekształcania terenu w nowe centrum miasta.

Plan zakłada zachowanie najcenniejszych hal postindustrialnych i nadanie im nowych funkcji. Pierwsza adaptowana hala nazwana zostanie Tworzeń i ma pełnić role konferencyjno‑targowo‑koncertową. Hala będzie przykryta zielonym dachem i połączona szklanymi wrotami z zielonym rynkiem. W pierwszym etapie powstaną także pasaż, plenerowa scena oraz elementy małej infrastruktury — ławki, stojaki rowerowe, tablice informacyjne. Zaplanowano nasadzenia drzew i kilkadziesiąt gatunków krzewów i bylin oraz systemy retencji z ogrodem deszczowym i oczkami wodnymi. Ten etap ma się zakończyć w 2026 roku.

Porównanie wybranych danych

Przemiany pokazują, że poprzemysłowe przestrzenie mogą nabrać zupełnie nowego sensu — od kultury i handlu, przez rekreację, po zielone centra miast. Wiele projektów łączy pamięć przemysłową z funkcjami przyjaznymi mieszkańcom i przyrodzie.