Tajemnice Willi Goldsteinów w Katowicach: masoneria, B’nai B’rith i zapomniana Konferencja Katowicka

Kamienna opowieść: symbole na fasadzie i we wnętrzu

Na bocznej fasadzie willi uwagę przyciąga kamienna tablica z trzema kobietami tradycyjnie nazwanymi Gracjami. Detale podpowiadają jednak inne odczytania: młotek i kowadło, zwój, księga i element przypominający harfę – co składa się w zestaw symboli łączących pracę, prawo, pismo i Harfa Dawida. W takiej lekturze rozproszone dzieci na tablicy można odczytać jako obraz diaspory, a lokomotywa jako znak migracji.

Wnętrze kontynuuje narrację. Sieni i holowi towarzyszą rozetki i litera „X”, a na klatce schodowej znajdują się dwie kolumny, które bez wątpienia przywodzą na myśl Jachin i Boaz. Cztery medaliony pod świetlikiem przedstawiają alegoryczne kobiety w otoczeniu laurowych liści, kłosów i pochodni – możliwe odniesienia do mądrości, pracy, światła i pamięci. Centralny świetlik, przypominający „oko światła”, dopełnia ideowy program budynku.

Mistyka liter: Alef, Jod i „G”

W plafonach widoczne są złote litery „A”, „J” i czasami „G”. Choć mogą to być inicjały Abrahama i Josefa Goldsteinów, kontekst sugeruje głębsze znaczenia: Alef i Jod z żydowskiej symboliki oraz litera „G” znana z ikonografii masońskiej (Geometria / God). Te znaki zmieniają plafon z prostego podpisu fundatorów w potencjalny manifest ideowy.

Między masonerią a B’nai B’rith

Nagromadzenie symboli mogłoby wskazywać na przestrzeń lożową. Jednak, jak wskazują źródła, tradycyjna katowicka masoneria miała wtedy siedzibę przy ulicy Teatralnej, a na Śląsku w tamtym okresie masoneria nie przyjmowała Żydów do swoich szeregów. Dlatego bardziej prawdopodobnym tropem jest B’nai B’rith – żydowska organizacja inspirowana elementami wolnomularstwa, działająca w Katowicach od 1883 roku pod nazwą „Concordia”.

Jak wynika z ustaleń dr Barbary Kalinowskiej-Wójcik, w 1882 roku Seliger Freuthal i współpracownicy wydali odezwę „Do Ziemi Świętej – nie od razu do Ameryki”, kierowaną „do braci”. W 1883 roku działało już w Katowicach Towarzystwo dla Kolonizacji Ziemi Izraela, a w 1884 roku odbyła się Konferencja Katowicka, która zapoczątkowała syjonistyczny ruch osadniczy.

Hipoteza: sala balowa zamiast mieszkania

Ustalenia dr Kalinowskiej-Wójcik umiejscawiają obrady konferencyjne przy Friedrichstrasse 34 (dziś ul. Warszawska). Jednak autorzy źródła zwracają uwagę na nieoczywistość tej lokalizacji dla dużego, wymagającego logistycznie spotkania. Willa Goldsteinów, z przestronną salą reprezentacyjną i bogatą symboliką, wydaje się naturalnym kandydatem jako miejsce bardziej uroczystych obrad czy spotkań towarzystwa, choć brak jest dokumentu bezsprzecznie to potwierdzającego.

Pożar, wyjazd i niedopowiedziane pytania

W 1892 roku spłonął tartak Goldsteinów leżący przy torach. Rok później bracia opuścili Katowice i przenieśli interesy do Wrocławia. W źródłach pojawia się sugestia, że tartak mógł mieć znaczenie logistyczne dla emigracji chętnych do osiedlenia się w Palestynie; w tym kontekscie pożar budzi pytania o przyczyny i możliwe zakulisowe działania, ale brakuje twardych dowodów.

Co zostaje dziś

Willa Goldsteinów stoi nadal jako obiekt architektoniczny i symboliczny. Jej ornamentyka i układ przestrzenny tworzą szyfr, który zachęca do odczytywania możliwych powiązań z żydowskimi organizacjami i ruchem syjonistycznym końca XIX wieku. Czy była miejscem loży? Nie ma jednoznacznych źródeł potwierdzających formalne funkcje lożowe. Czy jednak mogła pełnić rolę przestrzeni spotkań i manifestu ideowego B’nai B’rith oraz gościć wydarzenia związane z Konferencją Katowicką? To hipoteza, którą warto badać dalej.

Willa nie mówi wprost. Ale jeśli się wsłuchać, opowiada o diasporze, drodze do Ziemi Obiecanej i o ideach, które kiedyś tu zaistniały.